|
Constantin Noica |
Constantin Noica (ur. 12 lipca 1909 w Vităneşti w okręgu Teleorman, zm. 4 grudnia 1987 w Sibiu) - rumuński filozof, eseista, twórca systemu ontologicznego i szkoły filozoficznej.
Zawartość |
Constantin Noica urodził się 12 lipca 1909 roku w miejscowości Vităneşti w okręgu Teleorman, w Rumunii jako trzecie dziecko w rodzinie Grigore i Clemency Noici.W latach 1916-1919 Noica zaocznie ukończył pierwsze trzy klasy szkoły podstawowej w swojej rodzinnej miejscowości. W następnym roku rodzina przenosi się do Bukaresztu. Tu Noica kończy szkolę podstawową i w latach 1920-1924 uczęszcza do Gimnazjum im. Dumitru Cantemira. Jednocześnie, zaczynając od roku 1921 uczestniczy w kursach organizowanych przez Liceum im. Spiru Haret, do którego później się przenosi.
Jaką osobą był Constantin, lub jak nazywali go koledzy Dinu? Błędem było by kreować wizerunek genialnego młodzieńca – jego talent dopiero odnajdywał swoje przeznaczenie. Chociaż warto powiedzieć, że był mądrym i pilnym uczniem, zawsze miał wysokie oceny i dobre zachowanie. W głębi jego duszy jednak kryło się coś, co prowokowało go do bycia innym niż wszyscy. Przemawia za tym fakt, iż wieku 18 lat zachwycał się czytaniem Krytyki czystego rozumu Kanta. Dusza filozofa pociąga go w tym młodym wieku do pisania wierszy. W roku 1927 publikuje je na łamach licealnego czasopisma Vlăstarul. Nie była to jednak dobra próba słowa, toteż za radą swojego nauczyciela matematyki i znanego rumuńskiego poety Iona Barbu, Noica zrezygnował z planów poświęcenia się poezji. Wiele lat później wspominał o tym w rozmowach ze swoim uczniem Gabrielem Liiceanu: „Wszystkie te porażki kierowały mnie ku filozofii i, by tak powiedzieć, wniosły swój wkład do sukcesu.”
Po ukończeniu liceum, w 1928 roku rozpoczyna naukę na Wydziale Filologii i Filozofii Uniwersytetu Bukareszteńskiego. Przez następne trzy lata będzie poznawał tajniki filozofii pod wpływem najwybitniejszego rumuńskiego profesora okresu międzywojennego Nae Ionescu. Charakterystyczne jednak jest to, iż mimo że Noica przejął w pewnym stopniu styl filozofowania swojego nauczyciela, nigdy nie darzył go sympatią. Nigdy też nie przyznał się do tego, iż Ionescu miał wpływ na rozwój jego twórczości.Zatem jakim Noica był studentem? Oto co wspomina o nim Mircea Eliade, który był parę lat starszy od niego: „Przez pierwszy rok niezbyt często zjawiał się na wykładach, czytując po trochę wszystko, co mu wpadło do w ręce. ... Lubił tańczyć, nie opuszczał żadnego wieczorku. Pod koniec pierwszego roku studenckiego żywota, latem, uświadomił sobie, że niczego nie dokonał, ani się nie nauczył. Postanowił więc zorganizować swe życie i studia w sposób bardziej inteligentny. ... Z największą punktualnością chodził na wszystkie wybrane przez siebie wykłady. Postanowił nauczyć się greki i spędzał kilka godzin dziennie na lekturze jakiegoś klasyka filozofii.” W roku 1931 kończy studia filozoficzne broniąc licencjat na temat „Problem rzeczy samej w sobie u Kanta”, za który dostaje u prof. P.P. Negulescu najwyższą ocenę. W tym samym roku zostaje powołany do służby wojskowej, którą odbywa w Batalionie Strzelców Górskich w Sinaia. Po ukończeniu rocznego przeszkolenia wojskowego znów wraca na uczelnię.
W latach 1932-1934 pracuje jako bibliotekarz na Uniwersytecie w Bukareszcie, jednocześnie poświęcając rok studiom na Wydziale Matematyki i Filozofii Klasycznej. W tym samym okresie współuczestniczy w tworzeniu kulturowego stowarzyszenia „Criterion”, które skupiało rumuńskich luminarzy takich jak, Mircea Eliade, Emil Cioran, Mircea Vulcănescu , Eugène Ionesco i innych intelektualistów .
Rok 1934 przyniósł Noice nie tylko małżeństwo z Angielką Wendy Muston, lecz także wydanie jego pierwszej książki "Mathesis sau bucuriile simple” (Mathesis lub proste radości) , za którą dostaje nagrodę Fundacji Królewskiej dla młodych pisarzy. Ta pięknie napisana książka jest zarazem esejem, traktatem filozoficznym i intymnym dziennikiem. Autor opisuje dwa typy kultur – geometryczny i historyczny, przez czym osobiście opowiada się za tym pierwszym.Ten bez wątpienia ogromny sukces w wieku 25 lat otwierał przed Noicą prostą drogę do kariery naukowej. Jednak młody Dinu postąpił na przekór, wybrał inną drogę, czy nawet raczej ścieżkę – ścieżkę samotności, która okazała się jego wygraną, ponieważ tylko to mogło zapewnić mu prawdziwą wolność ducha i niezależność w myśleniu. A zresztą zawsze postępował nie tak jak wszyscy, odróżniał się od ogółu, lubił prowokację, wyzwanie! Odrzucił więc propozycję asystentury u P.P. Negulescu i wyjechał wraz z żoną do Sinaia, gdzie przetłumaczył w ciągu dwóch lat osiem powieści kryminalnych Edgara Wallace’a dla wydawnictwa Herz.
Niestety następny rok był dla Noici już nie na tyle udany. Zachorował na gruźlicę, zaś na skutek komplikacji przeszedł ciężką operację, w wyniku której pozostał na całe życie z jedną nerką.Mimo to nie przestał pracować. Przetłumaczył z języka łacińskiego dzieło Kartezjusza Regulae ad directionem ingenii, które opatrzył obszernym wstępem i komentarzem, starając się stworzyć filozoficzną terminologię rumuńską. Kontynuując swe badania w tej dziedzinie w roku 1936 publikuje książkę pt. Concepte deschise în istoria filosofiei la Descartes, Leibtitz şi Kant (Koncepcje otwarte w historii filozofii u Kartezjusza, Leibnitza i Kanta) , za które został nagrodzony premią Rumuńskiej Akademii Nauk. Była to z jednej strony próba oswojenia zwyczajnego rumuńskiego czytelnika z twórczością trzech wielkich filozofów, zaś z drugiej kontynuacja rozwoju własnej myśli autora. Noica w tym dziele zastanawia się nad koncepcją mathesis universalis u Kartezjusza i nad ideą scientia generalis Leibniza, od których oddziela temat „koncepcji otwartych” (pewien układ etyczny, który ciągle się wzbogaca poprzez nowe określenia). W roku 1937 w serii „Biblioteka dla wszystkich” wychodzi monografia Noici poświęcona życiu i filozofii Kartezjusza.
Niedługo po tym ukazuje się następne dzieło pt. De caelo - są to rozważania autora nad tematem poznania i miejsca indywiduum w poznaniu i w świecie. Zwraca uwagę na różnice między tym co powierzchowne i widoczne, a tym co ukryte i istotne.Wiosną roku 1938 wyjeżdża na roczne studia do Paryżu, jako stypendysta rządu francuskiego. Jest zachwycony tym, że będzie miał dostęp do całokształtu dorobku filozoficznego gigantów myśli europejskiej. Chce przeczytać i przyswoić jak najwięcej, ale wszystkiego nie da się przerobić w ciągu roku.Po powrocie do kraju przygotowuje pracę doktorską pt. Cum e cu putinţă ceva nou (Jak możliwe jest coś nowego) , którą broni w maju 1940 r. Praca jest swoistym historycznym ujęciem kwestii pojęć otwartych, a także oryginalnie opowiedzianą historią filozofii. Temat, jak przyznaje sam Noica, został wybrany nieprzypadkowo: „W moim pokoleniu wszyscy omijali historię filozofii. Czułem, że właściwie mam obowiązek zająć się problematyką historyczno-filozoficzną.”
We wrześniu 1940 r. w Rumunii dochodzi do radykalnych zmian politycznych. Rumunia staje się państwem faszystowskim. Noica, kierując się pobudkami patriotycznymi, zaczyna ścisłą współpracę z nacjonalistycznych ruchem Legion Michała Archanioła. Przez dwa miesiące będzie pełnił funkcję redaktora naczelnego skrajnie prawicowego pisma Bunavestire , do którego też napisze około 19 artykułów o tematyce narodowo-patriotycznej.
Nie pozostaje jednak długo w kraju. Już w październiku wyjeżdża do Berlina, gdzie otrzymuje posadę wykładowcy filozofii w Instytucie Rumuńsko-Niemieckim. Przebywając w Berlinie dostaje propozycję napisania krótkiej rumuńskiej historii filozofii. Na początku optymistycznie zabiera się do pracy, jednak wkrótce zdaje sobie sprawę, że właściwie nie ma o czym pisać. To bolesne doświadczenie, myśl, że on należy do kultury, która nie stworzyła własnej filozofii, będzie przez resztę życia pchać Noicę do stworzenia podstaw rumuńskiej filozofii.Na wiosnę 1941 wraca do kraju ogarniętego przez wojnę. Ze względu na stan zdrowia nie zostaje wzięty do wojska. W okresie wojny przychodzi też na świat dwójka jego dzieci – Razvan i Aleksandra.
W roku 1943 ukazuje się książka Noici Două întroduceri şi o trecere spre idealism (Dwa wprowadzenia i przejście do idealizmu). W tym dziele stara się dowieść, że krytycyzm jest koncepcją otwartą, w tym czasie, gdy Kant zakłada, że każda krytyka zamyka moment krytyki i otwiera przejście do „doktryny”. Noica twierdzi natomiast, że w rzeczywistości krytyka sama w sobie jest w pewnym stopniu doktryną, co też w konsekwencji pozwala krytyce, za pośrednictwem Krytyki władzy sądzenia przeradzać się w doktrynę. W roku 1944 wydaje następną książkę Jurnal filosofic (Dziennik filozoficzny) , która wprowadza czytelnika w świat duchowych poszukiwań i marzeń autora. Ideą centralną aforyzmów zebranych w tej książce jest szeroko pojęta „kultura”.
W tym czasie sytuacja militarna Rumunii pogarsza się na tyle, że werbowani do wojska są nawet ci, którzy nie mogą walczyć. W konsekwencji Noica zostaje tłumaczem w obozach dla żołnierzy amerykańskich, a później niemieckich. W tym okresie Noica podjął chyba najważniejszą decyzję w swoim życiu. Wraz z wycofaniem się żołnierzy amerykańskich dostał od nich propozycję opuszczenia kraju, jednak, nie zdawać sobie pewnie sprawy na co się naraża, postanowił zostać w kraju na zawsze.
Koniec wojny przynosi kolejne ciężkie doświadczenia życiowe. Wskutek reformy agrarnej rodzinie Noici zostaje skonfiskowana większość majątku, czyli ziemi. Ojciec Constantina nie wytrzymuje tej straty i umiera na zawał serca. Umiera też jego siostra. Noica przenosi się z Sinaia do rodzinnej wsi Chiriacu niedaleko Aleksandrii. Nie umie jednak zajmować się gospodarstwem, dlatego też z pewną ulgą przyjmuje skierowanie go na przymusowe osiedlenie się w miejscowości Cămpulung Muscel w latach 1949-1958.Czytając wspomnienia Noici z tego okresu, zaczynam rozumieć dlaczego jego nazwisko jest wielkim – dlatego, że w każdej sytuacji, w biedzie i zamknięciu, myślał tylko o doświadczeniach kulturowych, kultura stała się jego religią i jego światem, starał się nauczać i zarażać swoim fanatyzmem wszystkich, których spotykał. Samo tworzenie stało się dla niego filozoficznym edenem. Pisze bardzo dużo, nie łudząc się przy tym nadzieją na wydanie swoich dzieł.Grudzień 1958 roku przynosi kolejne przykre doświadczenie. Noica wraz z innymi wybitnymi intelektualistami zostaje oskarżony i skazany na 25 lat więzienia, za czytanie i rozprzestrzenianie ksiąg Mircea Eliade i Emila Ciorana. O dziwo to straszne przeżycie nie załamało w nim poczucia szczęścia i sensowności. Wykorzystał ten smutny czas do głębokich przemyśleń i odnowy w duchu. Więzienie, na przekór losowi, dało mu ten długo oczekiwany spokój.
W 1964 roku, na mocy amnestii powszechnej Noica wraz z pozostałymi więźniami wyszedł na wolność.Po wyjściu z więzienia zaczyna pracę w Ośrodku Logiki przy Rumuńskiej Akademii w Bukareszcie. Ponownie zaistniał w kulturze rumuńskiej książką Douăzeci şi şapte trepte ale realului (Dwadzieścia siedem stopni rzeczywistości). W jego dalszej twórczości będą odtąd widoczne dwa kierunki: przewrócenie wolności myślenia poprowadziło go do zbudowania oryginalnego systemu ontologicznego, a potrzeba odzyskania świadomości i kultury narodowej do poszukiwania duchownych wartości Rumunów. Wyrazem tego ostatniego stają się książki, powstałe z inspiracji życiem narodu i bez wyjątku mające w tytule słowo „rumuńskie”: Rostirea filozofică românească (Mowa rumuńskiej filozofii) wydana w 1970 roku, Creaţie şi frumos în rostirea românească (Twórczość i piękno w wypowiedzi rumuńskiej) wydana w 1973 roku, Eminescu sau gânduri despre omul deplin al culturii româneşti (Eminescu, czyli człowiek doskonały kultury rumuńskiej) wydana w 1975 roku.
W roku 1975 roku wychodzi na emeryturę. Zwolniony z obowiązków poszukuje zacisznego miejsca, że by do końca życia uprawiać filozofię. Przenosi się więc na stałe do górskiej miejscowości Păltiniş niedaleko Sinia, gdzie będzie mieszkał aż do śmierci. To właśnie tutaj powstanie najbardziej oryginalna szkoła filozoficzna, jaką tylko znała historia. To właśnie stąd, poprzez swoje dzieła, Noica będzie udowadniał, że „kultura” jest istotą każdego narodu, jest jego przeznaczeniem. To właśnie tutaj będą pielgrzymować młodzi intelektualiści w poszukiwaniu duchowego rozwoju. Tutaj też powstaną najważniejsze dzieła Noici: Şase maladii ale spiritului contemporan (Sześć chorób ducha współczesnego) (1978) , Povestiri despre om (Opowieści o człowieku) (1980), Tratatul de ontologie (Traktak ontologiczny) (1981), Scrisori despre logica lui Hermes (Listy o logice Hermesa) (1986).
Noica marzył o szkole bez nauczycieli, w której utalentowani młodzi ludzie będą uwolnieni spod „tyranii profesorów”. Nauką będzie dialog, spór, uwolnienie własnych myśli i idei na podstawie przeczytanych arcydzieł filozoficznych. Ten pomysł starał się zrealizować w Păltinişu. Szukał we wszystkich dużych miastach kraju młodych ludzi w wieku 25-28 lat , by poprowadzić ich do „kulturalnego raju”, by rozwinąć w nich esencję człowieka, co z kolei zapewni przetrwanie rumuńskiej kulturze.Wśród najbardziej znanych obecnie w kulturze rumuńskiej uczniów Constantina Noici należy wymienić przede wszystkim Gabriela Liiceanu, obecnie profesora na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Bukareszteńskiego, autora wielu książek i dyrektora Wydawnictwa „Humanitas”, które opublikowało większość dzieł Noici. Poza tym do tej grupy zalicza się historyk sztuki i filozof Andrei Pleşu, filozof i logik Sorin Vieru, historyk sztuki, wykładający obecnie na uniwersytecie we Fryburgu Victor Stoichiţa, hellenista i filozof Petru Creţa, filozof i specjalista od analiz politycznych Andrei Cornea i wielu innych. W dzisiejszej Rumunii ta grupa stanowi elitę intelektualną i kulturotwórczą.
Constantin Noica umiera 4 grudnia 1987 roku w szpitalu w Sibiu. Gabriel Liiceanu, jako wierny uczeń, przybywał z nim do ostatniej chwili.